Dlaczego oczy kota świecą w ciemności?

Kot przechodzący przez ciemny pokój, w którym akurat zapali się światło, na chwilę wygląda jak zwierzę z latarkami zamiast oczu. Efekt jest na tyle wyrazisty, że przez wieki obrastał w opowieści o kotach widzących duchy i patrzących w inny świat. Wyjaśnienie jest prostsze i ciekawsze: oczy kota nie produkują światła, tylko odbijają je bardzo skutecznie.

Tapetum lucidum, czyli lustro w oku

Za siatkówką kota leży warstwa nazywana tapetum lucidum, po łacinie dosłownie jasny kobierzec. Zbudowana jest z uporządkowanych kryształów, które działają jak lustro.

Mechanizm wygląda następująco. Światło wpada do oka i przechodzi przez siatkówkę, gdzie część fotonów trafia w komórki światłoczułe. Te, które nie trafiły, docierają do tapetum i odbijają się z powrotem, przechodząc przez siatkówkę drugi raz. Dzięki temu ta sama porcja światła ma dwie szanse na pobudzenie receptorów.

Efektem ubocznym jest właśnie blask: część odbitego światła wychodzi z oka na zewnątrz i to ją widzimy. Dlatego kocie oczy świecą tylko wtedy, gdy pada na nie światło, i nigdy w całkowitej ciemności.

Po co kotu taka warstwa

Kot jest zwierzęciem aktywnym głównie o zmierzchu i o świcie, a nie w środku nocy ani w pełnym słońcu. To pora, w której światła jest mało, ale nie brakuje go całkowicie, i właśnie pod takie warunki jest przystosowany jego wzrok.

Tapetum jest jednym z kilku elementów tego przystosowania. Kot ma też wyraźnie większą źrenicę w stosunku do wielkości oka i więcej pręcików, czyli komórek odpowiadających za widzenie przy słabym oświetleniu. Razem daje to zdolność orientowania się przy oświetleniu, w którym człowiek widzi już tylko kontury.

Cena tego rozwiązania też istnieje. Światło odbite i przechodzące przez siatkówkę drugi raz nieco się rozprasza, więc obraz jest mniej ostry. Kot widzi w półmroku dużo lepiej niż my, ale w pełnym świetle rozróżnia mniej szczegółów. Więcej o tym, jak wygląda świat z kociej perspektywy, piszę we wpisie o tym, jak kot widzi świat oraz w tekście o tym, czy kot widzi w ciemności.

Skąd biorą się różne kolory blasku

Odbicie bywa zielone, żółtozielone, złote, a czasem pomarańczowe albo czerwonawe. Kolor zależy od budowy tapetum, ilości i rodzaju barwnika oraz od kąta padania światła.

• Zielony i żółtozielony , najczęstszy u kotów domowych.
• Złoty i pomarańczowy , spotykany u części osobników, zależnie od budowy warstwy.
• Czerwony , pojawia się u kotów, u których tapetum jest słabo rozwinięte albo nieobecne, na przykład u niektórych kotów o niebieskich oczach. Wtedy widzimy odbicie od naczyń dna oka, czyli ten sam efekt czerwonych oczu, który znamy ze zdjęć ludzi.

Zdarza się też, że jedno oko odbija inaczej niż drugie. U kotów z różnymi kolorami tęczówek bywa to zjawiskiem naturalnym, opisanym we wpisie o tym, dlaczego kot ma różne kolory oczu. Jeśli jednak różnica pojawiła się nagle u kota, który wcześniej odbijał symetrycznie, jest to sygnał do sprawdzenia.

Dlaczego na zdjęciach wychodzi to tak mocno

Lampa błyskowa aparatu jest umieszczona blisko obiektywu, więc światło wraca niemal dokładnie tą samą drogą, którą przyszło. Do tego błysk trafia w oko rozszerzone po ciemku, zanim źrenica zdąży się zwęzić. Efekt jest więc silniejszy niż przy zwykłym oświetleniu.

Jeśli chcesz uniknąć świecących oczu na zdjęciu, oświetl pomieszczenie przed zrobieniem fotografii albo używaj światła bocznego zamiast lampy przy obiektywie. Sam błysk nie uszkadza kociego oka, ale jest nieprzyjemny, więc lepiej fotografować przy świetle zastanym.

Nie tylko koty

Tapetum lucidum ma wiele zwierząt aktywnych o zmierzchu: psy, krowy, konie, sarny, a także rekiny i część ryb. Ludzie tej warstwy nie mają, dlatego nasze oczy w ciemności nie świecą, a na zdjęciach z lampą pojawia się jedynie czerwone odbicie od naczyń dna oka.

To jedna z tych różnic, które dobrze pokazują, że kot nie jest małym człowiekiem w futrze, tylko drapieżnikiem o zupełnie innej optyce. Podobnie działa jego słuch i węch, opisane przy tym, jak kot słyszy i jak działa węch kota.

Czy kot widzi w całkowitej ciemności

Nie i żadne zwierzę z oczami tego nie potrafi. Tapetum zwiększa wykorzystanie dostępnego światła, ale nie tworzy go z niczego. W pokoju bez okien, z zamkniętymi drzwiami i zgaszonym światłem kot jest tak samo ślepy jak my.

Radzi sobie wtedy inaczej: korzysta z pamięci przestrzennej, ze słuchu i z wąsów, które wyczuwają ruch powietrza i przeszkody z bliska. Rolę wąsów opisuję we wpisie o tym, dlaczego kot ma wąsy. Dlatego kot potrafi poruszać się po znanym mieszkaniu po ciemku, ale w obcym miejscu bez światła staje się ostrożny.

Kiedy blask oczu powinien zaniepokoić

Samo świecenie jest normalne. Uwagi wymagają zmiany.

• Jedno oko odbija inaczej niż drugie u kota, u którego wcześniej były takie same.
• Zanik odbicia w jednym albo obu oczach.
• Białawy albo mętny połysk w źrenicy widoczny także przy zwykłym świetle.
• Źrenice o różnej wielkości, utrzymujące się dłużej niż chwilę.
• Wpadanie na przedmioty, ostrożne poruszanie się po znanym mieszkaniu, niechęć do skakania.

Te objawy nie mówią same z siebie, co się dzieje, ale są powodem do zbadania dna oka. Nagła zmiana wyglądu źrenicy albo utrata orientacji w przestrzeni bywa objawem nadciśnienia towarzyszącego chorobom nerek lub nadczynności tarczycy, opisanym przy przewlekłej chorobie nerek i nadczynności tarczycy. Inne zmiany w oku i powiekach zbieram we wpisach o tym, gdy kot mruży jedno oko i gdy widoczna jest trzecia powieka.

Skąd wzięły się opowieści o kotach i ciemności

Zwierzę, które porusza się pewnie po zmroku i któremu w mroku błyszczą oczy, w kulturach bez elektrycznego światła musiało robić wrażenie. Stąd wzięła się część wierzeń przypisujących kotom kontakt z zaświatami, a w skrajnej postaci także prześladowania kotów w średniowiecznej Europie.

Historię tej relacji, od udomowienia po współczesność, opisuję we wpisie o historii udomowienia kota.

Dlaczego u kociąt blask wygląda inaczej

Jeśli u młodego kocięcia oczy odbijają światło niebiesko albo prawie wcale, to nie jest wada. Warstwa odblaskowa dojrzewa stopniowo w pierwszych miesiącach życia, razem z całym układem wzrokowym. Zmienia się w tym czasie także barwa tęczówki, która u wszystkich kociąt zaczyna od błękitu i dopiero potem przyjmuje docelowy kolor.

Efekt jest taki, że kolor blasku u tego samego zwierzęcia potrafi przejść od niebieskiego przez zielonkawy do złotego w ciągu kilku miesięcy. Kiedy wzrok zaczyna działać i jak przebiega rozwój, opisuję we wpisie o tym, kiedy kocię otwiera oczy.

Jak zrobić zdjęcie bez świecących oczu

Blask na zdjęciach powstaje dlatego, że lampa błyskowa znajduje się blisko osi obiektywu, więc odbite światło wraca prosto do aparatu. Stąd praktyczne rozwiązania:

• Wyłącz lampę i zwiększ ilość światła w pomieszczeniu, na przykład ustawiając kota przy oknie.
• Jeśli musisz użyć lampy, odbij ją od sufitu albo odsuń od obiektywu.
• Fotografuj pod kątem, a nie prosto w oczy.
• Rób zdjęcia, gdy źrenica jest zwężona, czyli przy jasnym świetle. Szeroka źrenica odsłania więcej warstwy odblaskowej.

Jeden blask, dwa różne kolory

Zdarza się, że u tego samego kota jedno oko odbija światło inaczej niż drugie. Najczęstszą przyczyną jest różnobarwność tęczówek, występująca zwłaszcza u kotów białych i częściowo białych, gdzie z jednym błękitnym okiem wiąże się słabiej rozwinięta warstwa barwnikowa.

Jeżeli jednak różnica pojawiła się nagle u dorosłego zwierzęcia, które wcześniej jej nie miało, to sygnał do wizyty. Nagła zmiana odbicia w jednym oku bywa pierwszym objawem zmian w siatkówce lub soczewce, a towarzyszy jej często różna szerokość źrenic. Inne objawy oczne opisuję we wpisach o łzawiących oczach i o trzeciej powiece.

Dlaczego u ludzi na zdjęciach oczy są czerwone

Porównanie tłumaczy działanie kociego oka lepiej niż sam opis. Człowiek nie ma warstwy odblaskowej, więc światło lampy odbija się od naczyń krwionośnych na dnie oka i wraca jako czerwony refleks. U kota trafia najpierw na warstwę odbijającą, dlatego kolor jest zielony, złoty albo niebieskawy, a jasność wielokrotnie większa.

Ta sama różnica ma konsekwencję praktyczną w gabinecie weterynaryjnym: brak odbicia w oku, które wcześniej odbijało światło, bywa dla lekarza informacją o zmianach w oku, a nie ciekawostką.

Praktyczny wniosek

Świecenie kocich oczu to odbicie światła od warstwy tapetum lucidum, dzięki której kot lepiej widzi o zmierzchu. Kolor blasku zależy od budowy tej warstwy i nie mówi nic o zdrowiu, dopóki jest stały. Niepokoić powinna zmiana: inny kolor w jednym oku, zanik odbicia, mętny połysk albo wpadanie na przedmioty. Więcej o kocich zmysłach znajdziesz w dziale ciekawostki o kotach.