Świerzb i nużyca u kota: świąd, strupy i leczenie roztoczy

Świerzb i nużyca to choroby skóry, za którymi stoją mikroskopijne roztocza, niewidoczne gołym okiem pajęczaki bytujące w skórze albo w mieszkach włosowych. Drążąc w naskórku i żywiąc się nim, wywołują stan zapalny i uporczywy świąd. Choć obie choroby dają podobny obraz, czyli świąd, strupy i wyłysienia, różnią się gatunkiem pasożyta, zaraźliwością i przebiegiem. Najczęstszy u kota świerzb notoedrowy wywołuje roztocz Notoedres cati. Jest bardzo zaraźliwy dla innych kotów i potrafi przejściowo pokłuć także człowieka. Nużyca to z kolei zakażenie roztoczami z rodzaju Demodex, które u części kotów bytują w skórze bez objawów, a dają chorobę dopiero przy osłabieniu odporności lub przy jednym z gatunków przenoszących się między kotami. Wszystkie te choroby łączy jedno. Rozpoznaje się je pod mikroskopem, a leczy pod okiem weterynarza. Poniżej wyjaśniam, jak je odróżnić od innych przyczyn świądu i dlaczego domowe kuracje na oślep to zły pomysł.

Roztocza skórne, czyli co drąży w skórze kota

Roztocza świerzbu drążą korytarze w powierzchownych warstwach naskórka, składają tam jaja i żywią się skórą oraz limfą. Ich obecność i produkty przemiany materii wywołują silną reakcję zapalną i alergiczną. Stąd dominujący objaw, czyli świąd tak dokuczliwy, że kot rozdrapuje skórę do krwi.

Roztocza nużycy z rodzaju Demodex bytują natomiast w skórze: gatunek Demodex cati głębiej, w mieszkach włosowych i gruczołach łojowych, a zaraźliwy Demodex gatoi płycej, w warstwie rogowej naskórka. U zdrowego kota bywają naturalnym elementem skóry i nie szkodzą. Problem zaczyna się, gdy ich liczba wymyka się spod kontroli, najczęściej przy chorobie ogólnej, osłabieniu odporności albo przy gatunku, który przenosi się między kotami. Ta różnica w biologii pasożytów tłumaczy, dlaczego świerzb jest zwykle bardzo zaraźliwy, a klasyczna nużyca raczej nie.

Objawy świerzbu i nużycy u kota

Obraz obu chorób bywa podobny i łatwo pomylić go z innymi problemami skóry. Zmiany zwykle zaczynają się na głowie i szyi, a potem mogą się rozprzestrzeniać.

• Silny, uporczywy świąd. Kot drapie się i trze pyskiem, przy świerzbie świąd bywa wyjątkowo nasilony.
• Strupy i strupki. Suche, żółtoszare naloty i strupy, najczęściej na krawędziach uszu, na nosie, wokół oczu i na szyi.
• Wyłysienia. Placki pozbawione sierści w miejscach drapania i zmian skórnych.
• Pogrubienie i pomarszczenie skóry. W przewlekłych przypadkach skóra robi się zgrubiała, sucha i pobruzdowana.
• Zaczerwienienie i rany. Od ciągłego drapania powstają otarcia, które łatwo się wtórnie zakażają bakteriami.

Ponieważ świąd u kota ma wiele przyczyn, samo drapanie nie wskazuje jeszcze na roztocza. Warto porównać sytuację z innymi możliwościami, które opisujemy w tekście o tym, dlaczego kot się drapie. Podobny obraz z wyłysieniami i strupami daje też grzybica, dlatego ważne jest różnicowanie ze grzybicą u kota. O tych rozróżnieniach decyduje badanie, a nie sam wygląd zmian.

Rodzaje świerzbu i nużycy

Świerzb uszny to osobna, częsta przypadłość, zwłaszcza u kociąt i kotów z kociego skupiska. Roztocz bytuje w przewodzie słuchowym, daje ciemną, przypominającą fusy woszczynę oraz uporczywe drapanie uszu i potrząsanie głową. Nie należy go leczyć na własną rękę, bo objawy bywają podobne do zwykłego zapalenia ucha, a postępowanie jest inne.

Jak weterynarz rozpoznaje chorobę

Podstawą rozpoznania jest zeskrobina skóry, czyli pobranie próbki naskórka i obejrzenie jej pod mikroskopem w poszukiwaniu roztoczy i ich jaj. Przy świerzbie usznym lekarz pobiera wymaz z ucha. Czasem potrzeba kilku prób, bo pasożyty nie zawsze trafiają do jednej próbki, zwłaszcza gdy jest ich niewiele. Lekarz różnicuje wtedy roztocza z grzybicą, alergią i zakażeniem bakteryjnym, dobierając dodatkowe badania.

To ważny powód, dla którego nie warto leczyć świądu na oślep domowymi sposobami. Bez rozpoznania łatwo trafić w niewłaściwą przyczynę, przeciągnąć cierpienie kota i pozwolić chorobie rozprzestrzenić się na inne zwierzęta w domu. Diagnostyka należy do weterynarza.

Leczenie świerzbu i nużycy

Leczenie opiera się na preparatach przeciwpasożytniczych działających na roztocza. Ich rodzaj, formę i schemat podawania dobiera weterynarz zależnie od gatunku pasożyta, wieku i stanu kota. Kuracja zwykle trwa kilka tygodni, bo trzeba objąć kolejne pokolenia roztoczy wylęgające się z jaj. Przerwanie leczenia zbyt wcześnie grozi nawrotem.

Przy zmianach wtórnie zakażonych bakteriami lekarz dokłada leczenie przeciwzapalne albo antybiotyk. Gdy w domu jest więcej kotów, przy chorobach zaraźliwych, jak świerzb notoedrowy czy nużyca Demodex gatoi, leczy się zwykle wszystkie zwierzęta z kontaktu. Do tego dochodzi odkażenie otoczenia, wypranie legowisk i wyczyszczenie miejsc, w których kot przebywa. Pełny plan ustala lekarz.

Czy świerzb kota jest groźny dla człowieka

Świerzb notoedrowy może przejściowo pokłuć człowieka, dając swędzące grudki na rękach czy przedramionach w miejscach kontaktu z chorym kotem. Roztocz kota nie zagnieżdża się jednak na stałe w ludzkiej skórze, więc objawy u człowieka zwykle ustępują same po wyleczeniu kota. Mimo to po kontakcie z chorym zwierzęciem warto myć ręce, a swędzące zmiany skonsultować z lekarzem. Nużyca kota praktycznie nie stanowi zagrożenia dla ludzi.

Profilaktyka i ochrona pozostałych zwierząt

Świerzb notoedrowy i część nużyc przenoszą się między kotami przez bezpośredni kontakt, dlatego chory kot powinien być odizolowany od zdrowych do czasu opanowania choroby. Najwięcej zachorowań widuje się tam, gdzie żyje wiele kotów blisko siebie, na przykład w skupiskach kotów wolno żyjących i w domach z liczną gromadką. Nowo przygarnięte zwierzę z takiego środowiska warto obejrzeć pod kątem zmian skórnych, zanim trafi do reszty kotów.

Do profilaktyki należy też higiena otoczenia. Legowiska, posłania i szczotki chorego kota trzeba wyprać i wyczyścić, bo mogą podtrzymywać zakażenie. U kotów wychodzących pomaga rozsądna, dobrana przez weterynarza profilaktyka przeciwpasożytnicza, która przy okazji ogranicza inne pasożyty skóry. Wiele preparatów obejmuje szersze spektrum, dlatego ochronę przed roztoczami dobrze zaplanować razem z zabezpieczeniem przed pchłami u kota. Zakres i częstość takiego postępowania ustala lekarz.

Najczęstsze błędy opiekunów

• Leczenie świądu domowymi maściami bez rozpoznania. Bez zeskrobiny łatwo pomylić przyczynę i przeciągnąć chorobę.
• Mylenie świerzbu usznego ze zwykłym brudem w uszach. Ciemna woszczyna z roztoczy wymaga celowanego leczenia.
• Przerywanie kuracji, gdy tylko świąd ustąpi. Roztocza wylęgają się z jaj, więc leczenie musi objąć kilka tygodni.
• Leczenie tylko jednego kota w wieloosobowym domu. Przy chorobach zaraźliwych infekcja krąży między zwierzętami.
• Pomijanie odkażenia otoczenia. Legowiska i posłania mogą podtrzymywać zakażenie.
• Stosowanie u kota preparatów dla psów bez konsultacji. Część z nich jest dla kota niebezpieczna.

Kiedy do weterynarza

Umów wizytę, jeśli kot uporczywie się drapie, ma strupy na głowie, uszach lub szyi, wyłysienia albo pogrubioną, łuszczącą się skórę. Szybkie rozpoznanie skraca cierpienie kota i ogranicza ryzyko rozprzestrzenienia zaraźliwych chorób na inne zwierzęta w domu. Warto od razu zabrać kota do lecznicy zamiast próbować domowych kuracji, bo trafna diagnoza wymaga badania próbki pod mikroskopem.

Pilniejszej pomocy potrzebuje kot z rozległymi, sączącymi się zmianami, wyraźnie osłabiony, gorączkujący albo taki, u którego drapanie doprowadziło do rozległych, zakażonych ran. Nużyca uogólniona bywa też sygnałem choroby ogólnej obniżającej odporność, którą lekarz powinien wyjaśnić. Więcej sytuacji wymagających szybkiej reakcji opisujemy w tekście o objawach wymagających pilnej wizyty.

Podsumowanie

• Świerzb i nużyca to choroby skóry wywołane przez mikroskopijne roztocza drążące w skórze i mieszkach.
• Typowe objawy to silny świąd, strupy, wyłysienia i pogrubienie skóry na głowie, uszach i szyi.
• Świerzb notoedrowy jest bardzo zaraźliwy dla kotów i może przejściowo pokłuć ludzi, nużyca zwykle nie.
• Rozpoznanie stawia weterynarz na podstawie zeskrobiny skóry albo wymazu z ucha.
• Leczenie prowadzi lekarz preparatami przeciwpasożytniczymi, często u wszystkich kotów z kontaktu, wraz z odkażeniem otoczenia.
• Domowe kuracje bez rozpoznania bywają nieskuteczne i przeciągają chorobę.

Chcesz zadbać o kota kompleksowo? Zajrzyj do naszego działu zdrowie, w którym po kolei tłumaczymy objawy i choroby prostym językiem.